Kraljevačke kolonije

NASELJA ZA PRIDOŠLICE

Posle završetka Prvog svetskog rata 1918. godine u Srbiji otpočinje dinamičan privredni razvoj. Srbija je, kao pobednica u ratu sa saveznicima, dobila je ratnu odštetu i inostrane kredite za oporavak uništene privrede. Ova sredstva Vlada nove države (Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca) usmerava u privredni razvoj. U zemlji otpočinje izgradnja brojnih industrijskih kapaciteta. Radi obezbeđenja uslova za stanovanje nove stručne radne snage za novizgrađene industijske kapacitete grade se namenska naselja koja se popularno nazivaju „kolonije“1) U Srbiji je u industijskim i rudarskim centrima izgrađen veći broj fabričkih, rudarskih, železničkih i drugih kolonija.

U državnom planu oporavka i razvoja privrede, Kraljevo je dobilo poseban značaj. Ovome je doprineo povoljni geografski i saobraćajni položaj Kraljeva. Kraljevo je bila raskrsnica putnih pravaca u Zapadnoj Srbiji od istoka prema zapadu i od severa prema jugu zemlje. U Kraljevo je 1910. godine došao prvi voz uzanog koloseka, a 1911. godine završena je pruga do Čačka. Ovim je Kraljevo postala značajna raskrsnica železničkih i drumskih pravaca i pre Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata.

U strategiji obnove i razvoja zemlje u Kraljevu i okolini se lociraju značajni industrijski kapaciteti: Železnička radionica za opravku lokomotiva i proizvodnju vagona, Vojno tehnički zavod za proizvodnju aeroplana, Topionica olova, državni magacini, strugare i mlinovi, električna centrale i trgovačka, industrijska i druga privredna društva.

Tokom 1922. godine otpočinje izgradnja Železničke radionice za opravku parnih lokomotiva i proizvodnju putničkih i teretnih vagona. Izgradnju ovih proizvodnih kapaciteta finansira Ministarstvo železnica.

Kolonija

Nakon obavljenih pregovora između Ministarstva vojske i mornarice i  nadležnih organa Opštine kraljevske 12. septembra 1926. godine otpočinje izgradnja „Državne radionice za proizvodnju aeroplana i motora“. Fabrika aviona otpočela je sa radom 14. oktobra 1927. godine, a Železnička radionica 1936. godine.

Uporedo sa ubrzanim privrednim razvojem grade se stovarišta za građevinski materijal, drvenu građu, metalnu robu, prerađenu kožu, tekstilnu robu, magacine za namirnice.

Sredinom 1929. godine otpočinju da saobraćaju vozovi normalnog kolseka na relaciji Kragujevac – Kraljevo. Nastavlja se gradnja pruge normalnog koloseka kroz Ibarsku dolinu, prema Raški i Kosovskoj Mitrovici. Ovim Kraljevo postaje značajna raskrsnica železničkog saobraćaja uzanog i normalnog koloseka, kao i putnih pravaca Jugozapadne Srbije.

Ovakav privredni razvoj menja privrednu struktura u Kraljevu. Trgovačko – zanatska privreda sve više dobija odlike industrijske privrede.

Novi industrijski i saobraćajni kapaciteti zapošljavaju veliki broj nove stručne radne snage. U Kraljevu se stanovništvo od oko 2.500 posle prvog svetskog rata povećava 1927. godine na 8000, a 1940. godine dostiže broj od preko 11.000 stanovnika.

Zbog priliva velikog broja nove stručne radne snage, koja se zapošljavala u novootvorenim kraljevačkim firmama od 1922. do 1940. godine, bilo je potrebno obezbediti velike površine stambenog prostora i stambenih jedinica. Zahtevi za stručnom radnom snagom podstakli su ubrzanu urbanizaciju na području grada Kraljeva. Opštinska uprava Kraljeva namenjuje i prodaje državnim organima prostor za gradnju industrijskih objekata i „planskih“ stambenih naselja. Lokacije za gradnju ovih naselja Opštinska uprava je dodeljivala investitorima na praznim prostorima, i na rubnim delovima gradskog područja.

Finansiranje izgradnje „planskih“ naselja vršila je država preko resornih ministarstava ili nadležnih direkcija. Stanovi u novoizgrađenim naseljima bili su, za to vreme, sa visokim komforom, sa tekućom vodom, kupatilom i „engleskim klozetom“. Ova izgrađena naselja u Kraljevu, manja ili veća, u to vreme nazivaju se popularno „kolonije“.

Naziv „kolonija“ ulazi u službenu upotrebu i postaje adresa izgrađenih naselja. Ispred naziva „kolonija“ dodaje se i prošireni naziv, što ukazuje na namenu stambenog prostora i njihove korisnike, odnosno stanare.

U Kraljevu, između 1924. i 1940. godine, izgrađeno sedam namenskih naselja – „kolonija“, koje su se nazivale: „Oficirska kolonija“, „Francuska kolonija“, „Ratarska kolonija“, „Železnička kolonija“, „Činovnička kolonija“,  „Nova železnička kolonija“, „Nova kolonija“.

Ratarska kolonija

U toku oktobra meseca 1941. godine, nakon izvršenog masovnog streljanja talaca, koje je izvršila nemačka okupatorska vojska, kraljevačka preduzeća ponovo su ostala bez stručne radne snage. Ovo stanje je zahtevalo da stručna radna snaga ponovo doseljava u Kraljevo i da se za njih obezbeđuju uslovi za stanovanje.

Posle Drugog svetskog rata grade se nova stambena naselja. Ona se takođe nazivaju „kolonije“. Između 1948. i 1952. godine izgrađena su nova naselja: „Gradska kolonija“ i „Samačka kolonija“. Takođe se izgrađuju „Naselje Đuro Đaković“, „Vojno naselje“ i „Boračko naselje“ i nešto kasnije izgrađeno je u centru grada veliko „Naselje Moše Pijade“.

 

Nakon urbanističkog sređivanja grada, proširenja gradskog urbanističkog područja, izvršene promene stambene politike i davanja naziva po ulicama, prestaju da se grade namenska naselja.

 

1) Reč „Kolonija“ potiče od latinske reči colonus: naseobina, naselje došljaka

Milan Matijević

Ostavite odgovor