Francuzi u Kraljevu

Veze Srbije i Francuske sežu u davnu prošlost. U decenije od polovine trinaestog veka, kada je Jelena Anžujska, rođaka francuske vladarske porodice, u braku sa srpskim kraljem Urošem Prvim rodila Dragutina i Milutina buduće srpske kraljeve, u doba kada je ktitorski podizala manastir Gradac u kome je kasnije sahranjena.

Fabrika aviona po licenci Brege

Sredinom 1928. godine u Kraljevo, grad u snažnom privrednom usponu u koji su krajem 20-ih godina XX veka gotovo svakodnevno pristizali, privlačeni mogućnošću zaposlenja, novi radnici, iz francuskog grada Vilakublea prispela je grupa od oko 200 stručnjaka i radnika tamošnje avio-industrije „Société anonyme des Ateliers d’aviation Louis Breguet“. Njihov dolazak bio je rezultat ugovora između vlade Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i uprave pomenutog francuskog društva koje je kraljevskom Ministarstvu vojske i mornarice prodalo licencu za proizvodnju borbenih aviona „Brege-19“, čija izrada je trebalo da otpočne u novopodignutoj fabrici na lokaciji Divlje polje, na periferiji Kraljeva. Naime, na tržištu radne snage Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca bilo je veoma teško pronaći tehnički osposobljen kadar za tako složeni posao kao što je proizvodnja aviona, pa je francuska strana prihvatila obavezu da, dok ne obuči lokalnu radnu snagu, sve poslove na izradi aviona obavljaju njeni radnici…

…Nastanjivanje ovako velikog broja Francuza, a dobar deo njih je sa sobom doveo i svoju porodicu, unelo je promene ne samo u demografskoj slici Kraljeva, već su se one osetile u gotovo svim sferama društvenog života: sportu, muzici, modi, navikama, ishrani, svakodnevici, manirima ponašanja, jednom rečju kulturi uopšte. Sveža sentimentalna sećanja na ratno savezništvo skovano na Solunskom frontu i višemesečni boravak francuskih trupa u Kraljevu nakon oslobođenja 1918. godine, kao i kulturološki afiniteti koje su negovali brojni pojedinci iz Srbije školovani na nekoj od francuskih visokoškolskih ustanova, doprineli su tome da Kraljevčani svoje nove sugrađane prihvate izuzetno srdačno „želeći da im pomognu da im život daleko od kuće ne bude previše težak“.

Tenis u Kraljevu, oko 1930.

Svršetkom izgradnje stambenih zgrada u neposrednoj blizini fabrike, formiran je pravi mali „francuski grad“. Svojim arhitektonskim rešenjima one su predstavljale najmodernije građevine u Kraljevu, a o njihovoj udobnosti bilten fabrike „Brege“ je pohvalno pisao: „Ove zgrade nove izgradnje snabdevene su električnim osvetljenjem i tekućom vodom. Svaki stanar raspolaže sa stanom mebliranim, prostranim, sa dovoljno vazduha i jednim širokim vrtom.“ U sklopu svog „grada“ Francuzi su oformili tri teniska igrališta „sa crvenom šljakom zaštićena visokom ogradom“, koja su postala stecište okupljanja kraljevačke mlade gospode i gospođica, a igranje tenisa postala je stvar prestiža. Osim tenisa Francuzi su se bavili i drugim sportovima upražnjavajući naročito lov na području ribničkih brda i Goča i u letnjim mesecima plivanje u Ibru i ribolov na Zapadnoj Moravi.

Za decu francuskih radnika Fabrika je, uz odobrenje Ministarstva prosvete, organizovala školovanje u, za tu svrhu posebno otvorenoj, „Privatnoj francusko-srpskoj“ osnovnoj školi. U prvoj godini rada (školske 1929/30. godine) u njenim klupama našlo se 43 dece uzrasta od pet do 13 godina sa kojima je nastavu, po nastavnom planu i programu državnih osnovnih škola, izvodio nastavnik pariske osnovne škole Saby. Časove srpskog jezika malim Francuzima držao je četiri puta nedeljno Radoslav Vesnić, suplent kraljevačke gimnazije, dok je jezik domaćina upošljenim Francuzima i njihovim suprugama predavao na posebnom kursu Milan Antonović, gimnazijski profesor francuskog jezika.

Francuska kolonija

Francusko – jugoslovenski klub

Prema nekim podacima, francusko Ministarstvo spoljnih poslova je, nastojeći da poboljša životne uslove i omogući lakšu komunikaciju svojih državljana sa maticom, krajem 20-ih godina XX veka otvorilo u Kraljevu svoj konzulat.

U cilju što čvršćeg zbližavanja sa domaćim stanovništvom, a i radi sistematskog širenja francuskog kulturnog uticaja, na inicijativu „Društva prijatelja Francuske“ u Kraljevu je 16. maja 1931. godine otvoren „Francusko-jugoslovenski klub“ („Club franco-yugoslave de Kraljevo“). O ovom značajnom događaju jedan kragujevački list doneo je kraću reportažu: „Svečano je otvoren Francusko-jugoslovenski klub velikom zabavom u ’Parizu’ na kojoj je bio najotmeniji ovdašnji svet. Posle pozdravne reči novoizabranog predsednika g. Dr. Stamenkovića, ovdašnjeg lekara, održao je sjajno predavanje, puno kozerije, g. Pol Mase, lektor Univerziteta, o duhu Francuskom. Iza ovog predavanja, često prekidanog aplauzima, usledilo je nekoliko koncertnih tačaka iz muzike u kojima je uzelo učešća više simpatičnih dama i gospođa iz Kraljeva. A onda su mnogobrojni parovi do zore plesali…“

Materijalno potpomagan od direkcije Fabrike aviona i francuskog poslanstva u Beogradu, Klub je, okupivši veliki broj kraljevačkih intelektualaca, razvio živu kulturno-prosvetnu delatnost. Zahvaljujući ovoj pomoći u prostorijama Kluba, smeštenim u Domu Ženske podružine, formirana je biblioteka čiji fond je sačinjavalo oko 1.000 knjiga domaće i francuske literature, a iz Francuske su stizali štampa i razni časopisi. U Klubu su organizovana razna predavanja, tečajevi francuskog jezika, matinea, obeležavani značajniji datumi iz francuske istorije i sl. Na ovaj način kraljevačka javnost upoznavana je sa francuskom literaturom, umetnošću, naukom, kod nje se jačala ljubav prema saveznicima iz Prvog svetskog rata što je posredno dovodilo do kulturnog i duhovnog zbliženja sa francuskim osobljem Fabrike aviona.

Francuska kolonija

Pri Klubu je formiran i džez orkestar koji je svirkom na matineima Društva i drugim kraljevačkim igrankama popularisao ovu vrstu muzike koja je sticala sve više poklonika. Upravu Kluba sačinjavali su kraljevački intelektualci (profesori, lekari, inženjeri, oficiri, studenti), činovnici, trgovci, zanatlije i ugostitelji, a za počasnog predsednika nekoliko godina biran je direktor Fabrike aviona Žak Ševo…

…Što se Francuza tiče, nakon isteka državnog ugovora sa preduzećem „Brege“ marta 1933. godine, oni su postepeno napuštali Kraljevo. Poslednji su otišli iz grada na Ibru 1937. godine.

***

Ovaj tekst sačinjen je od izabranih delova iz monografije istoričara Vladana Virijevića „Kraljevo grad u Srbiji 1918 -1941“. Naslov , podnaslovi i uvod su redakcijski.

Redakcija infokraljevo.com
Redakcija

Ostavite odgovor