Crkva brvnara u selu Tavnik

U selu Tavnik, koje se nalazi oko 15 km severno od Kraljeva, postoji crkva brvnara koja je dobila naziv Voljavča po zaseoku u kome se nalazi i rečici koja protiče u njenoj neposrednoj blizini. Čitav taj zaseok prostire se na zapadnoj strani planine Kotlenik, preko koje teku dve male reke Bumbaruša i Duboki potok, koje se sastaju ispred samog manastira i odatle čine reku Voljavču. Ta crkva se nalazi na brežuljku zvanom Crkvena kosa na nadmorskoj visini od 274 metara i udaljena je oko tri kilometra od centra sela.

Po predanju, ta crkva brvnara je imala svoju ulogu u Velikoj seobi Srba 1690. godine. Te godine je došlo do poraza Leopoldove vojske kod Kočanika i povlačenje austrijske vojske unelo je veliki strah među srpsko stanovništvo koje je znalo da se zamerilo Turcima pomažući Austrijancima u ratnim operacijama. Turci su se svirepo svetili narodu; palili su kuće, odrasle muškarce ubijali, dečake vodili u ropstvo, a devojke u harem. Ljudi su morali da spasavaju svoje živote. Svi su, i mladi i stari, i bogati i siromašni, krenuli u bekstvo ka Beogradu. Bilo ih je oko trideset sedam hiljada porodica. Na tom putu veliki broj ljudi je stradao, naročito dece i starih. Na putu ka severu, prema predanju, jedno od mesta odmora i zastanka ove povorke bila i Voljavča. Ne zna se kako je izgledala tadašnja crkva, jer nema pouzdanih podataka, ali se zna da su je Turci do temelja spalili.

Po predanju, crkvu je izgradio Arsenije III Čarnojević s narodom, kada su se zadržali na tom mestu. Tada je doneo ploču koja se i danas nalazi u crkvi brvnari i smatra svetinjom. Prilikom kopanja temelja za novi manastir i manastirsku zgradu pronađen je veliki broj ljudskih kostiju na čitavom delu obronka na kome se nalazi crkva. Verovatno je, baš na tom mestu, od gladi i umora stradalo mnogo ljudi koji su s Arsenijem Čarnojevićem, bežeći pred Turcima, tražili spas.

Crkva brvnara u Tavniku

Današnja crkva brvnara verovatno je podignuta polovinom XIX veka. Prema izvesnim podacima, crkva je podignuta 1891. godine, mada je, po mišljenju Dobrosava Pavlovića, te godine dograđen trem, dok je crkva dosta starija. Osnova crkve je pravougaona i površine 48 m2 tako da pripada crkvama brvnarama male veličine. Širina crkve je 5,80 m, a dužina oko 9,80 m. Crkva se prvo sastojala samo od dva dela – oltara i naosa, i tada je bila kraća za 2,50 m i tremom se za tu dužinu proširila. Izgrađena je od hrastovine. Stariji deo crkve pravljen je od masivnih horizontalno postavljenih hrastovih brvana sklopljenih na ćert, dok su u petougaonoj oltarskoj apsidi brvna rezana na uvo. Noviji deo crkve – trem izveden je na drugi način, tako što je skeletni sistem greda zatarabljen šašovcima. Krov je na četiri vode, blažeg nagiba, prekriven ćeramidom, a u slemenu se nalaze dva stilizovana krsta. Crkva ima dvoja vrata i šest prozora. Pet prozorskih otvora dimenzija 33 h 23 cm i jedna vrata (severna) se nalaze na starom delu crkve. Jedan prozor i glavna (zapadna) vrata, koja su novija i blago zasvedena nalaze se na dograđenom delu crkve. I na severnim i na zapadnim vratima nalazi se po jedan drveni krst. Na glavnim ulaznim vratima debljina talpe iznosi minimum 5 cm, a šarke su obične kovačke.

U unutrašnjosti crkve tavanica je bez uobičajenog koritastog zaobljenja, samo je opšivena daskama, po samoj kosini krova. Pod crkve je od kamena. Možemo da konstatujemo da se u unutrašnjosti crkve mogu razlikovati tri dela: oltar, naos (središnji deo crkve) i trem koji je potpuno zatvoren, tako da ima funkciju priprate, tj. predvorja na zapadnoj strani crkve. Ikonostas crkve je novijeg datuma, rađen je 1939. godine. Ne zna se tačno ko ga je radio, pretpostavlja se da je to bio Rus koji je izradio ikonostas manastiru Vaznesenje.

U delu trema je kamen i veruje se da je baš na tom mestu izvirala voda koja je bila čudotvorna i lekovita. Danas sipaju vodu u otvor na kamenu, sveštenik je osvećuje i smatraju je svetom vodom. Pored kamena je nadgrobni spomenik čiji je donji deo napravljen, a gornji je stariji i na njemu se nalazi natpis odnosno tekst koji do sada nije protumačen. Veruje se da je ploču tog nadgrobnog spomenika doneo Arsenije III Čarnojević. Zbog toga se i danas to mesto smatra svetim, a crkva brvnara je u narodu poznata kao Svetinja Voljavča. U nju dolaze hodočasnici i bolesnici po molitvu za ozdravljenje. Ima podataka koji svedoče da tradicija hodočašća bolesnika u Voljavču dugo traje i da su mnogi, naročito oni koji su bolovali od padavice, oduzetosti, glavobolje i zuboblje, izlečeni.

Crkva brvnara u Tavniku

U tremu, iznad kamena i nadgrobnog spomenika nalazi se Jerusalim. To je papir širine oko 0,50 m i dužine oko 1 m, na kome su dati prikazi Hristovog života u vidu malih, mnogobrojnih slika. Jerusalim je donet iz svete zemlje, s hodočašća, ali se ne zna ko ga je doneo.

Crkva brvnara Voljavča posvećena je Svetom Prokopiju, zaštitniku rudara. Ovaj kraj je oduvek bio rudarski, pa se i danas u neposrednoj blizini nalazi rudnik uglja. Spomen Sv. velikomučeniku Prokopiju se čini 21. jula i tog dana je crkvena slava. Crkvena slava se obeležava svečanom liturgijom uz prisustvo kaluđerica, vladike, gostiju i velikog broja naroda. Uloga crkve brvnare u seoskoj slavi – zavetini, kao elementu društveno-religijskog života ljudi je vrlo značajna. Zavetina se slavi 23. maja – Mali Spasovdan i obeležava se litijom koja je u selu Tavniku poprimila skraćenu formu. Posle svečane liturgije u crkvi brvnari, povorka obilazi tri kruga oko crkve. Zatim, obilazi tri kruga oko molitve, tj. zapisa koji se nalazi pored crkve i u ovom slučaju je to drvo dren. Prilikom obilaska čitaju se litijske molitve. Ima podataka koji kazuju da je u doba kneza Miloša Obrenovića crkva na tom mestu služila i da se uz nju svake godine održavao trodnevni panađur (vašar) koji je nazivan Prokoplje. To se dešavalo 7–9. jula po starom kalendaru, odnosno 20–22. jula po novom. Panađur se održavao tačno na dan kada je crkva slavila svoju slavu. Na tom vašaru su se prodavali proizvodi i stoka. Taj panađur se održavao sve dok je crkva postojala, a kada se crkva srušila, vašar je ukinut i premešten u varošicu Mrčajevce.

Pored crkve brvnare nalazi se novi manastir koji je posvećen Svetoj Paraskevi i manastirske zgrade u kojima žive kaluđerice, jer je manastir Voljavča ženski manastir. Na mestu novog manastira nekad se nalazila stara zvonara, čije se zvono sada nalazi u novoj crkvi.

Nema traga da su oko crkve nekad bile sobrašice, a osim nadgrobnog spomenika u samoj crkvi brvnari, pored crkve ima nekoliko grobova kaluđerica i sveštenika.

Crkva brvnara u Tavniku

Osim o seoskoj i crkvenoj slavi, služba se obavlja nedeljom, ali samo leti. Zimi se služba ne održava u staroj crkvi, otkad je nova izgrađena, a razlog je velika hladnoća. Služba se obavlja i o važnim crkvenim praznicima. Kaluđerice brinu o crkvi brvnari, sveštenik tamo ne boravi, već samo dolazi. Crkvenih knjiga nema, ali prema kazivanju igumanije Akviline Čukanović, u godini 1995. u staroj crkvi održana su četiri venčanja. Ljudi crkvu brvnaru često posećuju i smatraju svojom svetinjom.

Crkva brvnara je 1990. godine, iste godine kada je obeležavana Velika seoba Srba pod Arsenijem III Čarnojevićem, slavila tri stotine godina postojanja. Te godine su izvršeni radovi pod nadzorom Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Kraljeva, mada crkva nije pod zaštitom, već je samo evidentirana kao spomenik kulture i njena pravna zaštita je u toku. Urađena je konzervacija, zatečeno stanje je osigurano, ali nije vraćen prvobitni izgled crkve, jer je trem ostao zatvoren.

Crkva je u dobrom stanju, a tome doprinosi i briga kaluđerica i samih meštana sela Tavnik.

Crkva brvnara Voljavča jedina je crkva brvnara u kraljevačkoj opštini koja ima ime. U toj crkvi se održavaju službe na dan crkvene i seoske slave. Leti se obavezno održavaju nedeljne liturgije i službe o mnogim crkvenim praznicima, bez obzira na postojanje nove crkve. Od obreda iz životnog ciklusa ljudi održana su četiri venčanja u prošloj godini. Crkva je vrlo posećena. U nju dolaze meštani Tavnika i okolnih sela, kao i mnogi iz drugih delova Srbije, jer je poznata kao mesto hodočašća bolesnika koji dolaze po molitvu i svetu vodu, u nadi za ozdravljenjem. Svi vernici koji posećuju tu crkvu smatraju je svetinjom. Možemo konstatovati da je ta crkva najposećenija od svih crkava brvnara u kraljevačkoj opštini. Voljavča nije pod zaštitom Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Kraljeva, ali su obavljeni zaštitni radovi na njoj. Osim nadzora Zavoda, najveću brigu o njoj nose kaluđerice. Zahvaljujući njima, crkva je u sasvim dobrom stanju.

Ovaj tekst preuzet je iz rada Irene Gvozdenović, višeg kustosa etnologa, koji je objavljen u Glasniku etnografskog muzeja (2005. godine) pod nazivom Religijska uloga, funkcija i stanje crkava brvnara u kraljevačkoj opštini. Autorka je rad sačinila na osnovu terenskog izviđanja iz 1996. godine, kazivanja igumanije Akviline Čukanović, crkvenjaka Vojimira Vijajlovića i meštanina Milutina Pavlovića, kao i citirane stručne literature.

Redakcija infokraljevo.com
Redakcija

Ostavite odgovor