Crkva brvnara u selu Mrsać

Oko 12 km severozapadno od Kraljeva nalazi se selo Mrsać, u kome se na severoistočnom kraju, u dolini sa desne strane Zapadne Morave, nalazi crkva brvnara. Crkva se ne nalazi u centru sela; porta je malo uvučena od glavnog seoskog puta i zaklonjena je starim hrastom. U centru porte se nalazi crkva brvnara. S njene leve strane, na udaljenosti od oko 20 m, je stara crkvena zgrada pravljena od drveta, a s desne strane stare crkve nalazi se nova, zidana crkva, zajedno sa zvonarom koja je nekad bila kraj stare crkve, odakle je premeštena 1970. godine.

Izuzetan je i neobičan položaj same crkve brvnare u okviru porte. Zemljište koje zauzima crkveno dvorište i čitava okolina nalaze se na ravnici. Nova crkva sa zvonarom i stara crkvena zgrada su na potpuno ravnom zemljištu, samo je centar porte na kome se nalazi crkva brvnara, vrlo očigledno, uzdignut od nivoa terena. Nalazi se na brežuljku koji podseća na tumul.

Postoji predanje da je ovu crkvu izgradio sveštenik Nikola Kostić, zajedno s narodom. Podignuta je tokom XIX veka, ali se ne zna tačna godina. Jednostavnijeg je oblika i srednje veličine 10,60 h 5,30 m i ukupne površine 52 m2. Njena konstrukcija je vrlo interesantna, izvedena vertikalnim i horizontalnim stupcima koji su povezani kosnicima s unutrašnje strane, vrlo slično kao kod bondruka. Istočna (oltarska) strana crkve završava se polukružno, krov je nizak, prekriven ćeramidom, i u njegovom slemenu postavljena su dva krsta.

Crkva ima tri prozora i dvoja vrata, na prozorima su gvozdene rešetke. Oko ove crkve brvnare postavljena je ograda.

U unutrašnjosti oltarska pregrada deli crkvu na dva dela: oltar i srednji deo hrama (naos), a priprate nema. Tavanica je ravna i sastavljena od šašovaca, tj. dasaka koje su pravljene slično šindri, ali su proizvoljne dužine.

Ta crkva, osim same lokacije, vrlo je interesantna po svojoj neuobičajenoj ornamentici. Jedina je crkava brvnara u kraljevačkoj opštini koja je ukrašena i bojena. Daske koje formiraju zidove hrama bojene su, podloga je žuta, a preko toga su izvedene pruge bordocrvene, plave, bele i zelene boje. Tako su bojene i daske koje formiraju i unutrašnji oltarski prostor. Daske na tavanici bojene su na sličan način; oltarska pregrada je takođe ukrašena. Centralna vrata (carske dveri) su zelene boje, dok su druga vrata bojena bordocrvenom bojom. Ornamentika vrlo intenzivnih boja i formi nalazi se iznad oltara; to su geometrijski (trouglovi) i floralni motivi (cveće u vidu venaca narandžaste, zelene, ljubičaste, bele boje). Potpuno ista ornamentika, ali nebojena, nalazi se napolju, na streh i krova crkve. Od te horizontalno postavljene ukrasne daske na oltarskoj pregradi spuštaju se vertikalni direci koji su rezani i bojeni istim bojama, ali potpuno drugačijih oblika koji podsećaju na motive viđene na ćilimima. To su geometrijski oblici. Osim tih ornamenata, koji su očigledno stariji, postoji i vrlo definisana cvetna ornamentika koja je novijeg datuma, što se vidi na osnovu boje i dasaka na kojima je izvedena, a nalazi se na tavanskim i drugim gredama.

Etnolog Radmila Pavićević-Popović, tumačeći ornamentiku crkve brvnare u selu Mrsać, govorila je da šašovci na tavanici ukrašeni u obliku pravolinijskih traka i bojeni u žuto, zeleno, mrko i crveno, podsećaju na žito, travu, zemlju i sunce, dok su šare s kosnika i direka preslikavane s ćilima. Ornamentika oltarskog prostora podsećala je na crvene bulke koje cvetaju u zrelom žitu. Donje zone zidova poredi s tkanim prostirkama, bojenim zelenim, žutim i smeđim poljima, a gornje zone sa tkanim platnima od kojih su šivene narodne nošnje. Ukrasna daska na streh i krova izrezbarena je na takav način da podseća na jato ptica. Ornamentiku te crkve dovela je u vezu sa legendom o nastanku crkve. U legendi se kaže da je vila iz oblaka, posle velike kiše i grada koji je uništio svu letinu pored Morave, poručila narodu da naprave crkvu. Oni su je odmah napravili i posvetili Sv. Petru i Sv. Pavlu, jer se oni slave baš u vreme olujne kiše najopasnije za žitorodna pomoravska polja.

Crkva brvnara posvećena je Sv. Petru i Pavlu, koji se slave 12. jula, ali Sveti apostol Pavle može da se praznuje i odvojeno 13. jula. Oba sveca se zajedno predstavljaju na ikoni – Petar s desne, a Pavle s leve strane. Sveti Petar obično drži ključeve od raja, a Pavle mač kao simbol njegove smrti; obojica drže rasklopljene knjige. Sveti Petar, kao svetac, donosi lepo vreme, da bi žito moglo da zri. Kraj u kome se nalazi selo Mrsać, zajedno sa svojom crkvom brvnarom, bogat je vodom i poznat kao velika žitnica. Upravo i sam svetac i ornamentika posvećena njemu svedoče o životu ljudi, njihovom opstanku i uticaju prirode koji je naročito bitan i izražen u vreme kad je crkva pravljena.

Crkva brvnara u Mrsaću, spoljašnji izgled – zapadna i južna strana, fotografija Irena Gvozdenović, 1996. godine

Dve prestone ikone Bogorodica sa malim Hristom i Isus Hristos rađene su na platnu, bez većih umetničkih vrednosti i u vrlo lošem su stanju. Ikona Isusa Hrista vrlo je oštećena i skinuta sa ikonostasa. Ikona Sveti Đorđe ubija aždaju takođe je rađena na platnu s kraja XIX veka i u malo boljem je stanju. Limeni svećnjak s drvenim držačem veoma je jednostavne izrade, nosi se za vreme litije i sada se nalazi u novoj crkvi. Osim tog svećnjaka postojao je i držač s krstom na vrh u, na koji se kačio barjak koji je nestao.

Skoro svi predmeti iz crkve brvnare premešteni su u novu crkvu koja je izgrađena 1970. godine, i kao i stara, posvećena je Svetom Petru i Svetom Pavlu.

Pored stare crkve nalazi se nekoliko grobova čije se poreklo ne zna. To su spomenici od belog mermera, u obliku krsta sa jabukama, iz XIX veka, i nekoliko kenotafa od kamena peščara. Pored crkve dominira nadgrobni spomenik u obliku krsta, s mermernom pločom koja se nalazi preko groba. Na tom spomeniku uklesan je, u gornjem delu, krst sa stopom i lišćem, a na dnu je uklesana lozica. To je grob viđenog čoveka tog kraja Miloša Kolarevića, koji je bio kmet sela Mrsać:

„OVDE POČIVA RAB BOŽJI MILOŠ KOLAREVIĆ BIV-
ŠI KMET OBŠT. MRSAĆ KE POŽIVI 42 G. UMRE 30 MAR.
1860. G. OVAI KRS UDARI MU SUPRUGA MILANA I SIN
KOSTA.

Grob Miloša Kolarevića u porti crkve brvnare u Mrsaću, fotografija Irena Gvozdenović, 1996. godine

Drugi krst bliže crkvi podignut je Konstantinu Kolareviću, Miloševom sinu:

„PRED OVI SPOMENIKU VEČITO POČIVA RAB BOŽI
KONSTANTIN KOLAREVIĆ IZ MRSAĆA POŽIVEO 38 G.
PRESTAVI SE VEČNOST 8. MARTA 1895. G. BOG DA MU DU-
ŠU PROSTI OVAJ SOMEN PODIGOŠE IM BLAGORODNI
SINOVI RADOVAN, DUŠAN, VOJISLAV I MILAN.“

Uz samu crkvu se nalazi još jedan krst:

„OVDE POČIVA RAB BOŽI SVETISLAV KOLAREVIĆ
IZ MRSAĆA POŽIVI 11 G. A PRESTAVI SE 12. MARTA
1860.“

Crkva brvnara više nije u funkciji i ne koristi se; nikakve liturgije, ni službe se u njoj ne održavaju, crkvena slava Petrovdan i Pavlovdan se praznuju u novoj crkvi.

U Mrsaću su litije obnovljene 1990. godine na dan seoske slave, drugog dana Sv. Trojica. Bira se domaćin i sprema se kolač. Litija polazi od nove crkve.

Tekst Crkva brvnara u selu Mrsać, uz neznatna skraćenja preuzet je iz rada Irene Gvozdenović, višeg kustosa etnologa, koji je objavljen u „Glasniku etnografskog muzeja“ (2005. godine) pod nazivom „Religijska uloga, funkcija i stanje crkava brvnara u kraljevačkoj opštini“.

Redakcija infokraljevo.com
Redakcija

Ostavite odgovor