Crkva brvnara u selu Cvetke – istorija, odlike i uloga u religijskom životu meštana

Na zapadnim padinama planine Kotlenik, u potesu zvanom Cerjak, nalazi se selo Cvetke. Udaljeno je oko 14 km od Kraljeva u pravcu severoistoka. Po predanju, Cvetke su dobile ime po lepoti prirode, dobrim vinogradima i cveću koje je bilo izloženo suncu. Stanovništvo ovog sela doseljeno je iz Crne Gore, Hercegovine i Raške. Naseljavanje sela na levoj strani Morave, u ovom delu Srbije, izvršeno je za vreme Miloša Obrenovića.

Istorija i arhitektonske odlike crkve brvnare u Cvetkama

Ako se od središta sela Cvetke krene glavnim putem prema planini, do samog kraja, na uzvišenju iznad sela, u živopisnom ruralnom ambijentu, nalazi se cvetačka crkva brvnara. Prvobitna crkva razlikovala se po obliku od današnje. Ta stara crkva se nalazila u selu Obrva, odakle je prenesena u Cvetke. Preneli su je seljaci do same šume u planini, sklanjajući je ispred najezde Turaka, tako što su je, za noć, rasklopili, preselili i ponovo sklopili.

Postoji nekoliko predanja o načinu na koji je crkva preseljena. Jedno predanje govori da je prebačena cela – nerasklopljena, na valjcima – brvnima, a drugo – da je rasklopljena i prebačena zapregama od nekoliko volova da je Turci ne bi spalili i da bi Srbi očuvali veru.

Postoji predanje da su je meštani Cvetaka ukrali iz Obrve, ali i takvo prema kome je ona sama „preletela“. Priča se da je neka žena prala pelene i stavila ih na ćert, da se crkva „naljutila“ i da je preko noći „pobegla“.

Podaci koje iznosi Vladimir Tošić u knjizi Mrčajevci i okolina svedoče da je sveštenojerej Ivan Pejović (Protić) insistirao kod svojih parohijana da crkvu iz Obrve premeste u Cvetke, na mesto stare cvetačke crkve koju su Turci spalili, ali da mu Obrvčani to nisu odobrili. On je, međutim, uz pomoć pouzdanih ljudi, braće Starinaca, braće Vukovića i drugih iz Cvetaka, preko noći premestio crkvu i „dok je svanulo oni su je sastavili u istom stanju kakva je bila u Obrvi“. Da se ne bi zamerio svojim parohijanima iz Obrve, sutradan je objavio da je crkva iz Obrve sama pobegla od turskog zuluma i našla sebi skrovito mesto u planini Kotlenik.

Najstariji podaci, iz popisa od 1735. godine, kazuju da je tada postojala ovakva crkva. To međutim, nije današnja, jer je prvobitna bila veća (oko 13,30/5,70/2,50 m, površ. 75 m2), sa duvarima od brvana, samo sa oltarskom pregradom, bez svoda, prekrivena šindrom, a posvećena sv. arhistratigu Mihailu.

Mitropolit Mihailo govori o drvenoj Bogorodičnoj crkvi iz 1767. Usled toga što je bila od slabog materijala, obnovljena je kao brvnara 1812. godine . Svakako da je ova crkva nastradala po propasti prvog ustanka. I u narodu se smatra da je tada izgorela, jer postoji arhivski dokumenat o državnim rashodima iz 1824. godine, na osnovu čega je 1. oktobra izdato “u gotovu majst. Mitru Novakoviću Osaćaninu koji je crkvu u Cvetkama Rud.Nah. gradio 500 groša i 20 para”.

Današnja crkva je iz Miloševog vremena, ali su sačuvani izvesni spomenici vezani za raniju crkvu iz Karađorđevog vremena. Tu je grob vojvode Jovana Kursule, koga su ranjenog doneli u Cvetke, gde je i umro. Na prestonoj ikoni Spasitelja zapisano je da je dve ikone priložio vojvoda Lazar Mutap. Iako se ovde ne vidi godina, to je svakako moralo biti pre 1815, jer je on tada umro. Postoji još jedan zapis više novozavetnih ikona, koji govori da je hram sazidan iznova trudom sveštenojereja Ivana Pejovića iz Cvetaka. Po svoj prilici bi odgovarala godina 1824, kako je to i u arhivskim dokumentima naznačeno. Pa ni takva crkva iz 1824. nije se do danas sačuvala. Današnja više nema strm krov prekriven šindrom, već je nad postojećom prvobitnom strmom konstrukcijom izdignut nov krov blagog nagiba za ćeramidu, čije se sleme podudara sa ranijim. Stoga je udvostručena visina obimnih zidova od vodoravno užljebljenih brvana, koji su zbog velike visine od skoro 5 metara morali biti pojačani vertikalnim stupcima sa unutrašnje i spolje strane. Streha je veoma široka – 160 cm. Ovako neobično prepravljen oblik spoljne arhitekture u potpunosti je izmenio karakter – odnos masa, inače prilično ustaljen kod crkava brvnara, bez obzira da li one imaju strmiji ili blaži krov. Prema izvesnim podacima, do ove prepravke je moglo doći oko 1880. godine.

Osnova pripada tipu srednje veličine sa ukupnom dužinom od 12,20 m (površ. 64 m2). Pregradama je izdvojena u tri dela. Prva je pregrada na stubovima, sa lažnim drvenim lucima. Na istočnoj strani zidovi se prelamaju višeugaono. “Nebo” je zasvedeno šašovcima. Brvna – grede su zdrave i masivne (vel. 10/20-30 cm). Oboja su vrata zasvedena i ukrašena unakrsno umetnutim i prikovanim kvadratnim oknima. Oko vrata je rezbarena pletenica, a nad njima je zmijolik meander. Pod je od opeka kvadratnog oblika (vel. 30 cm). Ikonostas po svoj prilici potiče iz 1812. godine.

Veoma zanimljiv deo crkve predstavlja prostor za hor, koji se nalazi iznad priprate i osobenost je crkava brvnara iz doba kneza Miloša. Cvetačka crkva je jedina od šest crkava brvnara u kraljevačkom okrugu koja ima prostor za hor.

U središnom delu bogomolje – naosu, ističu se dva trona. To su dva prestola – reprezentativne stolice za episkopa i vladara. Od svih okolnih crkava brvnara, cvetačka crkva je jedina koja poseduje prestole. Na osnovu toga možemo pretpostaviti da su vladika i vladar često prisustvovali službama u ovoj bogomolji, što svedoči o njenom značajnom položaju u prošlosti.

Krajputaši i grobovi oko crkve

Oko crkve brvnare, raspoređeni u tri grupe, nalaze se spomenici krajputaši. To su spomenici koje su porodice podizale poginulim sinovima i rođacima. Ovaj spomen – kamen je oličenje bola i tuge za najbližima kojima se nije znao grob. Svi krajputaši su umetnički oblikovani.

Prva grupa postavljena je zapadno od crkve i predstavlja lađevačke krajputaše. Druga i treća grupa su cvetačko-miločajski krajputaši i nalaze se južno od bogomolje. Među njima se ističu: spomenik podignut dvojici braće blizanaca iz porodice Sretović i Davidu Vukićeviću iz Cvetaka, koji su poginuli u Prvom svetskom ratu

Osim krajputaša, oko crkve ima grobova i nadgrobnih spomenika sveštenika i viđenijih ljudi iz tog kraja. Ima i grobova koji su obeleženi pločama na površini zemlje. Jedan od njih, možda najzanimljivije oblikovan, jeste grob trgovca Gligorija Protića iz poznate porodice Protić, iz koje su, po stopedesetogodišnjoj tradiciji, muškarci bili sveštenici u cvetačkoj crkvi.

Od svih grobova koji se nalaze oko crkve brvnare u Cvetkama najznačajniji je grob Jovana Kursule, vojvode iz Prvog srpskog ustanka. Njegov grob je pored grupe lađevačkih krajputaša, zapadno od crkve. Od sivog je kamena, s pločom i nadgrobnim obeležjem uspravno postavljenim na njemu se nalazi deo od belog kamena sa imenom i godinom smrti ovog junaka. Grob je oivičen betonskim ivičnjakom. Jovan Kursula je rođen 1768. godine u Donjoj Gorevnici, u rudničkom kraju. Njegova majka se preudala i dovela ga u Cvetke. Bio je poznat kao veliki junak i iz Cvetaka je išao u „svete bojeve“. Godine 1803. Turci su ubili njegovog brata u Tavniku. Rešen da osveti brata, sačekao je noć, poubijao Turke u Cvetkama i popalio im kuće. Zatim je i u Tavniku poubijao Turke i otišao u četu Stanoja Glavaša. Istakao se u bojevima na Crnom vrhu 1809. i na Varvarinu 1810. godine. Ranjen je 1813. godine na Deligradu. Prenesen je na dva konja u Cvetke, gde je posle nekoliko dana preminuo od zadobijenih rana. To se desilo 16 (29) avgusta 1813. godine.

Druge građevine oko crkve

U prošlosti je oko cvetačke crkve brvnare bilo sobrašica. Bile su izgrađene od brvana, postavljene na četiri stuba i izdignute od tla. Sa tri strane su bile zatvorene, dok je četvrta, okrenuta ka crkvi, bila otvorena. Svaka familija iz Cvetaka, Miločaja i Lađevaca imala je svoju sobrašicu. Najveća je bila sobrašica familije Arsenijević. Godine 1915. Nemci su ih rušili i koristili brvna za gradnju mostova. Ostatak su seljaci obnovili i ostalo ih je, ipak, u znatnom broju. Stariji meštani pamte oko 40-50, i nazivaju ih sovrašicama, a češće čardacima. Potpuno su srušene za vreme Drugog svetskog rata, oko 1943. godine. Sobrašice su korišćene za kolektivne gozbe prilikom crkvenih praznika, crkvene i seoske slave, kada je svaka porodica primala goste.

Pored crkve brnvare, sa zapadne strane, nalazila se stara zvonara na četiri stuba čije je zvono i danas u upotrebi, jer se nalazi u novoj crkvi. I danas se u zemlji vide ostaci temelja.

U crkvenom dvorištu, osim crkve brvnare, nalazi se nova crkva izgrađena 1965. godine. Posvećena je Svetom Pavlu. U donjem delu porte smeštene su sveštenička kuća i crkvena sala sa tremom, koja se koristi za kolektivnu gozbu prilikom crkvene slave.

Uloga crkve u religijskoj praksi sela Cvetke – crkvene proslave

Cvetačka crkva brvnara je posvećena Svetoj Bogorodici i njena parohija obuhvata tri sela: Cvetke, Lađevce i Miločaj. Svoju slavu praznuje 21. septembra, na dan rođenja Presvete Bogorodice. Taj dan je u narodu poznat kao Mala Gospojina.

Crkvena slava u Cvetkama, u prošlosti, obeležavana je masovnim okupljanjem naroda, koje je započinjalo na liturgiji u crkvi brvnari. Nakon službe bilo je veliko slavlje u crkvenom dvorištu – porti. Taj skup je nazivan saborom i trajao je od jutra do večeri. Domaćini slave, koji su se smenjivali svake godine (tri – iz tri sela koja pripadaju cvetačkoj crkvi) pripremali su gozbu za narod. Veselje se nastavljalo po završetku gozbe uz muziku i igru. Pre Drugog svetskog rata, porodice su primale svoje goste u sobrašicama. Danas se crkvena slava obeležava svečano, ali ne tako masovno kao ranije. Služba se održava u crkvi brvnari. Posle toga se narod okuplja u porti, na sabor.  I danas postoje domaćini slave, ali ih je najčešće jedan ili dva. Oni prave gozbu za sve koji žele da dođu, i ona se održava u crkvenoj sali. I u prošlosti danas ovakva okupljanja imaju društvenu i religijsku funkciju.  Religijska funkcija je u samom proslavljanju crkvene slave kao bitnog crkvenog praznika.

Jedna od najznačajnijih i najrasprostranjenijih seoskih svetkovina je seoska slava – zavetina, kao jedan od kolektivnih seoskih obreda koji čini značajnu komponentu tradicionalne kulture našeg naroda. To je slava koja se iskazuje na nivou čitave zajednice, jer je zbog neke prirodne pojave nepovoljne po ljude (požar, poplava, suša, bolest) selo zavetovano da će slaviti neki crkveni praznik.

Zavetina u selu Cvetke praznuje se trećeg dana Svete Trojice, tj. Duhova. Duhovi su veliki pokretni hrišćanski praznik, koji pada pedesetog dana posle Uskrsa.  U prošlosti, narod se tog dana okupljao kod crkve brvnare i prisustvovao službi u crkvi. Posle bogomolje je obrazovana povorka – litija, na čijem čelu je bio dečak koji je nosio krst, a za njim muškarci koji su nosili tri crkvena barjaka. Sveštenik je određivao ko će nositi krst i barjake, i bio je na početku povorke. Iza njih su išli đaci sa učiteljem i seoski kmet, a za njima – ostali meštani. Litiju su činili samo muškarci, dok su žene i ostali meštani čekali kod svakog zapisa. U povorci su svi nosili selen, veoma mirišljavu poljsku travu. Obredna povorka je, od stare crkve, išla prema zaseoku Protića, do imanja porodice Vuković, gde se nalazio glavni zapis i gde su sekli kolač. Zapis je sveto drvo, koje je tabuisano, tako da ga niko nije smeo lomiti ni seći dok se samo ne osuši. Ni tada ga seljaci nisu koristili za svoje potrebe. Zapisi su bili svečano okićeni tkaninom i cvećem i oko njih su obavljane simboličke radnje: blagosiljanje, molitva i kađenje. Svaki zapis je imao urezan krst, koji se nakon obavljene bogomolje prelivao vinom i svake godine obnavljao urezivanjem. Oko zapisa je čitava povorka obilazila tri puta. Ovakvo drvo su nazivali i molitva i molitvar. U Cvetkama je bilo osam zapisa; to je najčešće bilo drvo kruške, jabuke i oraha. Prilikom obilaska sela, učesnici povorke ulazili su u mlekare, pili mleko iz karlica i ostavljali selen.  Svečanost se završavala gozbom, koju je organizovao domaćin slave. Svake godine se birao drugi domaćin za sledeću godinu. U Cvetkama se litija redovno održavala do 1948. godine, a obnovljena je 1990. godine.

U crkvi brvnari se, osim na dan crkvene slave – Male Gospojine, liturgija vrši i o svim praznicima u čast Presvete Bogorodice .  Nedeljna služba se održava u novoj crkvi, a vernici koji prisustvuju toj službi obavezno ulaze u staru crkvu i pale sveće. Crkvu brvnaru najviše posećuju meštani Cvetaka, Miločaja i Lađevaca. Česti posetioci su meštani sela Obrva, jer nemaju svoju crkvu, a, po tradiciji, cvetačku crkvu brvnaru smatraju svojom. Godine 1991. obnavljana je nova crkva, tako da je godinu dana u funkciji bila samo crkva brvnara. Po želji vernika, u njoj se održavaju obredi iz životnog ciklusa pojedinca (krštenja, venčanja, opela).

Cvetačka crkva brvnara je pod zaštitom Zavoda za zaštitu spomenika grada Kraljeva. Ova crkva je spomenik od velikog značaja i rešenjem Skupštine Srbije, na predlog Zavoda za zaštitu spomenika grada Kraljeva, dobila je status spomenika kulture visoke kategorizacije.

Cvetačka crkva brvnara postepeno gubi svoju funkciju i ulogu u religijskoj praksi savremenog seoskog društva. Značaj koji je ova crkva imala u prošlosti, međutim, i dalje ostaje u svesti ljudi, naročito starije generacije stanovništva. Ova bogomolja i dalje predstavlja sveto mesto namenjeno individualnoj molitvi i individualnim uspomenama. Tradicionalnim paljenjem sveća za žive srodnike i za pokoj duša mrtvih, kao i čestim posetama pokazuju da je ova crkva brvnara imala veoma značajnu ulogu u njihovim životima i ritualima prelaza iz njihove mladosti. Mlađe stanovništvo ove seoske zajednice takođe poštuje tu crkvu i shvata izuzetni značaj njene uloge u životima starijih članova njihovih porodica i ljudi čitavog tog kraja. U njihovom religijskom životu međutim, ta crkva nema značajnu ulogu. Samo postojanje crkve brvnare suštinski je značajno za stanovnike sela Cvetke, kao i za našu tradicionalnu kulturu.

Ovaj tekst sačinjen je uglavnom od izabranih delova studije Irene Gvozdenović pod nazivom „Uloga i značaj crkve brvnare u selu Cvetke kod Kraljeva u našoj tradicionalnoj kulturi“ i opisa te crkve u saopštenju Dobroslava St. Pavlovića „Crkve brvnare u Srbiji“.

Redakcija infokraljevo.com
Redakcija

Ostavite odgovor