Darivanje i zadužbinarstvo u Kraljevačkom kraju

Put zadužbinarstva, od Studenice, Žiče, do najnovijih primera darivanja u Kraljevu, potvrda je istrajnog (i u najtežim periodima istorije srpskog naroda), uspešnog čuvanja i negovanja nemanjićkog duha dobročinstva, između dva svetska rata najviše, utkanog i ugrađenog u bitnu karakteristiku srpskog naroda. Prvi zadužbinari, ktitori i darodavci u srednjovekovnoj Srbiji bili su iz reda plemstva, crkvenih velikodostojnika i vladara, a prednjačili su predstvnici dinastije Nemanjić.

Broj crkava i manastira podignutih u doba Nemanjića s pravom ga svrstavaju u najsjajniji period srpske istorije. Motivi zadužbinarstva u vreme Nemanjića bili su religiozne i političke prirode. Zadužbina je reč srpskog porekla i u prvobitnom izgovoru zadušje značila je za dušu. Srpska reč zadušje – na druge jezike teško prevodiva zbog punoće svog značenja koje kazuje o potrebi čoveka da učini dobro delo, da daruje za svoju dušu, „da se oduži bogu i narodu“ – stvorila je u Srba instituciju zadužbinarstva, kod drugih naroda nepostojeću ili malo poznatu. Prvobitni motivi darivanja i zadužbinarstva vremenom su postajali raznovrsniji, sa širokom lepezom povoda i pobuda: od očuvanja nacionalnih vrednosti, dobročinstva na polzu srpskom narodu do sve izraženijih potreba za humanitarnim radom, podizanjem bolnica, škola, pomaganjem siromašnim đacima, starim i ubogim, do najnovijih primera humanosti i dobročinstva, posle elementarinih nepogoda, poput zemljotresa u Kraljevu 3. novembra 2010. godine. Nit zadužbinarstva u Dolini vekova i u najtežim vremenima turskog ropstva, sačuvala je Žiča. Posle brojnih rušenja, paljenja, pustošenja, najpre već polovinom 13. veka, Žiča je uspešno obnavljana zahvaljujući zadužbinarima i priložnicima koji su znali vrednosti i značaj ove zadužbine Nemanjića, temelja srpske duhovnosti i državnosti. Zahvaljujući tome, Žiča, vekovni svetionik i orijentir ka spasu i izlazu iz balkanskih opasnosti, uvek je srpskom narodu pružala nadu, veru i snagu u očuvanju pravoslavlja, spomen na krunisanja srpskih vladara iz loze Nemanjića i potrebu darivanja i dobročinstva ovekovečenu u Žičkoj povelji Stefana Prvovenčanog 1220. godine.

Manastir Žiča
Manastir Žiča

Potreba dosezanja i čuvanja stare slave srednjovekovne Srbije i Nemanjića najbolje je izražena u promeni imena Karanovac u Kraljevo, koje je kralj Milan Obrenović predložio i ukazom odobrio 1882. godine, i novim obeležjima ovoga grada: grbu i zastavi sa sedam kruna, po legendi o sedmovratoj Žiči koja kazuje da su za svakog krunisanog vladara otvarana nova vrata, geslu na svečanom grbu „Nama dobro a nikome zlo“ i Danu grada, 7. oktobru – Kraljevdanu, u crkvenom kalendaru posvećenom Sv. Simonu, prvom krunisanom srpskom kralju, Stefanu Prvovenčanom.

U nizu zadužbinara i priložnika na obnovi i očuvanju Žiče, ističe se ime vladike Joanikija Janje Neškovića, koji je 1856. obnovio porušenu i zapustelu, u goru zaraslu Žiču. Zahvaljujući njegovom trudu i zalaganju, Žiča je, bez obzira na brojna osporavanja, oživela, sa mogućnošću da greške načinjene u toj obnovi kasnije budu otklonjene. Pored drugih zadužbina, vladika Janja je osnivač Fonda episkopa užičkog Joanikija, iz koga su školovani siromašni učenici i štampane knjige za potrebe crkve. Tokom 19. veka u kraljevačkom kraju preovladavalo je crkveno zadužbinarstvo. Sa 7 000 groša priloga knez Miloš Obrenović podigao je 1823/1824. godine Hram Svete Trojice u Kraljevu, a novim prilogom 1839. pripratu i zvonik. Crkva Svetog Bogojavljenja u Vrdilima bila je zadužbina popa Nikole Kostića iz Mrsaća. Crkva posvećena Sv. Angelini u Zakuti podignuta je trudom narodnim, a novcem Tome Vučića Perišića. U porti manastira Žiča prilozima porodice Bunjak podignuta je crkva posvećena Svetom Savi, 1940. godine.

Brojni su i najnoviji primeri crkvenog zadužbinarstva: monah Pahomije Petrović ličnim prilozima izgradio je Hram Svetog đakona Avakuma u manastirskoj šumi Žiče, zbog čega je odlikovan gramatom ktitora 1980. godine. Porodica Ćirović iz Godačice na svom imanju podigla je zadužbinu – manastir Svetog velikomučenika Dimitrija zvani „Zgodačica“.

Izgradnja je trajala od 1975. do 1984. godine.

Crkvu Sv. Jovana Preteče u Ratini podigao je 1992. godine dr Miodrag Petrović.

Hram Svetog Save u Kraljevu podignut je velikim prilozima kraljevačkog preduzimača Miloša Radenkovića, zbog čega je odlikovan Ordenom Sv. Save prvog reda 10. maja 1999. godine.

U najnovijoj istoriji u Kraljevu se ističu zadužbinari: Anđelko Savić, 1924, i Petar Bogavac, 1941, potom Živka Đokić, 1958, i dr Olivera Radojković Čolović, 2006. godine. U njihovim ostavinskim dokumentima, i pored pravnih i zakonski uobličenih formulacija, zapaža se snaga i veličina čina darivanja punog plemenitosti i ljubavi prema rodnom gradu, i staranja o njegovim stanovnicima i bližoj rodbini.

Anđelko Savić
Anđelko Savić

Anđelko Savić, u zaveštanju iz 1924. godine, kaže: „Godine su mi prevalile a češće i poboljevam te ovim hoću da naredim kako da se učini raspored sa mojom zaostavštinom… nemajući svoje dece hoću da se setim siromašne dece moga rodnog mesta Kraljeva. U drugom redu setiću se iznemoglih staraca i starica u Kraljevu o kojima se u prvom redu brine sama ta opština…

Kad moja žena Tatija umre, sve moje imanje nepokretno pripašće fondu Anđelka Savića, trgovca, i žene mu Tatije, koji će se obrazovati u Kraljevu.“

Petar Bogavac u testamentu iz 1941. piše:
„Star sam 71 godinu. Dece nemam. Imam samo ženu Biseniju… Dok sam još pri čistoj svesti i zdravom razumu, želim da učinim raspored svoje imovine, na slučaj moje smrti što ovim činim. Plac sa kućom i ostalim prostorijama u ulici kneza Lazara ostavljam u nasleđe trgovačkoj omladini u Kraljevu… sem toga, ostavljam u nasleđe trgovačkoj omladini od pokretnih stvari salon za moju sobu za rad sa bibliotekom…”

U ugovoru o poklonu nepokretnosti Živke Đokić iz 1958. godine stoji:
„Poklon se čini iz pobuda poštovanja prema plemenitim zadacima Crvenog krsta i iz ljubavi i poštovanja prema Crvenom krstu u čijim sam organizacijama predano i dugi niz godina dobrovoljno radila.“

Dr Olivera Radojković Čolović, u sudskom zaveštanju iz 2006. godine, zabeležila je: „Ja Radojković Olivera rođena 21.05.1929. godine u Drakčićima kod Kraljeva od oca Žarka ostavljam u nasleđe i to: Kuću k. br. 98 u ul. Karađorđevoj u Kraljevu postojeća na kat. parceli 3273 KO Kraljevo upisana u posedovni list 608 s pravom korišćenja zemljišta koje služi za redovnu upotrebu zgrade, a koju sam nasledila iza mojih roditelja, zatim sve pokretne stvari koje se zateknu u toj kući, zatim antikvitetni nameštaj i antikvitete u srebru, staklu i porcelanu koji se nalaze u mom stanu u Beogradu i sve umetničke slike i to 95 komada, a koje se nalaze bilo u kući u Kraljevu, bilo u stanu u kome živim u Beogradu ostavljam u nasleđe Narodnom muzeju Kraljevo uz nalog (Legat) da kuća bude takođe Narodni muzej odnosno deo Narodnog muzeja i da služi za stalnu postavku i uz nalog (Legat) da u toj stalnoj postavci bude izložen deo slika koji im bude pripao po ovom zaveštanju, što znači da ne smeju predmetnu kuću izdavati u zakup ili prodavati ili dodeljivati svojim radnicima ili trećim licima na korišćenje.“

Zadužbina Živke Đokić
Zadužbina Živke Đokić

Sačuvana tradicija darivanja i zadužbinarstva sa najnovijim primerima u kraljevačkom kraju, Dolini vekova, motiviše buduće pri ložnike i zadužbinare da istraju na ovom je dinstvenom putu, u svetu nerazumljivom i malo poznatom. Bogaćenje i očuvanje nacionalnih kulturnih vrednosti na temeljima darivanja i zadužbinarstva doprinosi i razvoju srpske kulture u Evropi.

Dragan Drašković

Ostavite odgovor